ریشه های خاستگاه اسطوره ای نه درتجربه،که درمیل بازنمایانده می شود. تکرار صورحماسه ها وسمبل هابه دلیل این نیست که مبتنی بر حقیقت اند بلکه دقیقا ازآنجا ناشی می شوند که درمقیاس جهانی،بهترین شیوه جلب توجه مخاطب به شمار می روند.دلیل مطلب نیز آنست که خواسته ها وآمال قلبی وموانع رسیدن به آنها عمیق ترین خواست ها ونگرانی های بشر رانشان می دهند. بنابراین دراین نظریه مفهومی ا زسرشت فرهنگ مشترک بشری نهفته است.دراین رابطه “فرای”فرمالیست بزرگ غربی ادبیات وهنر را تقلیدی ازرؤیای کلی بشر می دا ند نه تقلید جهان.
تمدن “فرایند تولید صورتهای انسانی درطبیعت(بدون دخالت طبیعت) است. به قول فرای:« اکنون طبیعت دردل انسانی نامتناهی جای دارد که شهرهای خود را ازدل کهکشان راه شیری می آفریند.این واقعیت نیست،بلکه محدوده قابل درک یاقابل تخیل میل وکششی است بی انتها،جاودانه ولذا مکاشفه ای است» بااین مقدمه باید گفت که ترکمنها نیز همانند سایرا قوام وجوامع بشری دارای سمبلهای خاص خودهستندکه این سمبلها تنها ویژه ترکمنها نیست بلکه به نسبتی درکل جهان می توان آنرا به اقوام مختلف تعمیم داد. بسیاری راعقیده برآ نست که ترکمنها قبل ازظهوراسلام توتم پرست بوده اندوعده ای نیز آنها راطبیعت گرا وطبیعت پرست می دانند که حاکی ازعم ارتباط این افراد باطبیعت حکایت دارد. بعضی نیز معتقدند”اغوزها(ترکمن های اولیه) قبل ازاسلام پیرو آیین شمینیسم(بودا یی) بوده اندوبه خالق خود«اولوغ بایات»(خدای بزرگ) می گفته اند.آنان عناصر طبیعت مانندآفتاب،روشنایی،آب ودرخت را مقدس می شمرده اند.
ترکمن ها آفتاب راسمبل پاکی،طهارت وسرزندگی می دا نسته اند. قوچ دربین ترکمن ها سمبل قدرت وجنگند گی بوده است. ستاره قطبی نیز برای ترکمن ها محترم بوده وآنرا بعنوان “دمیرقازیق”((Demir &#۲۸۷;azi&#۲۸۷; ستایش می کرده اند.”دمیر قازیق”بمعنای میخ بزرگ آهنی میباشد. سمبل استواری واستقامت! چون درسرزمین ترکمنها وزش باد شمالی همیشه شدیدتر بوده وعامل فروریختن آلاچیق ایشان می شده، آ نها میخ بزرگ آلاچیق را همیشه دقیقا روبه شمال (رو به ستاره قطبی) می گرفته اند. ترکمن ها پرنده ها را نماد عروج می دانند،عقرب زرد(ساری اوچیان/Sari uçyan) را نماد بدیمنی می دانند ومعتقدند اگر عنکبوتی ازارتفاع بالا رود بدیمن است وچون پایین بیاید خوش یمن! همینطور آنها به پرندگان شکاری علاقه خاصی داشته اندوچون معمولا قدرت وشوکت دربین هر قوم وقبیله ای ستودنی ست آنان به این پرندگان به دیده احترام می نگریسته اند بطوری که اکثر ” تمغاها”(نشانه های قبایل ۲۴گانه اغوز)الهام گرفته ازبازهای شکاری بوده است. ونیز ترکمن ها به اسب به عنوان یک حیوان مقدس می نگرند وهیچگاه تازیانه بر ساب نمی زنند.
فیل راسمبل موضع برتر می داند و«فئل پای»((Fil pay را نمادی ازعظمت وبزرگی فیل می دانند.آنان به شتر به عنوان یک حیوان صبوروبردبارونیز به عنوان یک حیوان مبارک وخوش یمن احترام خاصی قائلند. و«آق کوشه ک»(A&#۲۸۷; kö&#۳۵۱;ek/ شتر سپید) درفرهنگ فولکلور آنان نماد عروسی وسپید بختی می با شد.این سمبل ها همگی درفرش ترکمن بصورت نماد وسمبل آمال و ارزوهای جامعه ترکمنی وبصورت استیلیزه شده،ظهور وبروز یافته وجاودانه مانده اند. شکل وقالب فرش ترکمن و فرش های سایر ملل شرقی ، معمولا ا زدو محدوده اصلی تشکیل می شود:
۱) متن یازمینه
۲) حاشیه .
درشکل گیری ،ترکیب واتصال نقوش قالینچه ترکمن جز خط راست خط دیگری وجود ندارد. درقالین های ترکمن «موتیف»هایی وجود دارند فرم هندسی آنها بشکل بیضی(نمادزمین) یا دایره(نماد ماه بدر یا خورشید)است وبمنظور اجتناب ازترسیم خطوط منحنی،این گونه موتیف ها به صورت کثیرالاضلاع های منتظم نزد یک به فرم بیضی یا دایره درنقوش فرش ترکمن جای می گیرند.اندا زه طرح «گؤل»Göl)/ نقش)از علائم ممیزه اصلی فرش های قبایل گوناگون ترکمن می باشد. نقش «ساق داق»(Sa&#۲۸۷; daq) ترکیبی ازستاره هشت پربه همراه شعاعهای نور منشعب شده ازآن یکی ازنقوش استعاری فرش ترکمن می باشد که درحوا شی پهن قالی به کا ر می رود. ستاره نشانه ی کورسوی امید بهنگام تیره روزیها وشکستهای پی درپی می باشد.
رنگ ستاره وشعاعهای نوری منشعب ازآ نها طوری انتخاب می شوندکه نمایانگر پرتو نور خورشید باشند(تبدیل کورسوی امید به منبع فیض،سعد وسعادت) موش درفرهنگ ترکمن نماد دشمن زبون وخوا رشده آن ملت است که درپی شکست ازترکمن ها راه فرار رادرپیش گرفته است ونقش «سئچان ایزی»( Ciçan izi/ ردپای موش) درواقع نمادی ازاین دشمنان شکست خورده می باشد که فرار کرده وتنها ردپایی ازخود بجا گذاشته اند.«سئچان ایزی»از کهن ترین نمادهای فرش ترکمن است وچه بسا از آغاز اولین جنگهای تاریخی ترکمنها با آنان بوده است!
نقش«قییچاق»(&#۲۸۶;yçak) فرم هندسی تغییر یافته نیزه می باشد که به ا وساط چهار ضلع «یانقاق» (Yan&#۲۸۷;ak/ گونه انسان) که کمی بطرف خارج برجستگی داردمتصل می شودوعمود بر آن قرار می گیرد. طول «قییچاق» درجهت طول افقی بلندترودرجهت عمودی کوتاه تر است.این نقش ازنمادهای جنگ است وسمبلی برای تهییج احساسات ترکمن برای شرکت درنبرد برای حفظ خاک به شمار می رود.آثار شبیه به این نقوش را می توان درمیان قبایل سرخپوست آمریکا ونیز قبایل ازتک درآمریکای لاتین مشاهده نمود. نیزه دراین نقش به وسط گونه ا نسان خورده است واین به این معناست که می توان باافزارجنگ، د شمن رامغلوب کردو خاک وطن را ازهجوم دشمن حفظ نمود.
منجوق(mönji&#۲۸۷;)ازدیگر نقوش کهن ترکمنی می باشد که ازرواج اعتقاد به طلسم وجادو برای دفع ارواح خبیثه دربین اقوام ترکمن درعهدقدیم حکایت می کند. هنرمند ترکمن درتقسیم بندی نقوش،هرخطی راسمبل بخشی ازبدن جانوریا قسمتی ازگیاه گرفته است. درخت درنظرترکمن سمبل رشدوبالندگی ورسیدن به کمال است. نقش کبوترمظهرپرواز ورسیدن به اوج است ونیز ازدیگر شاخصه های فرش ترکمن استفاده ازدوایر پیچ درپیچ به شکل هند سی بسیارزیبا می باشد واین نقوش برتارک فرش ترکمن فراوان می نشینند.
اگرچه بافنده ترکمن به لحاظ تئوری آگاهیی نسبت به علم هندسه ندارد اما خود هندسه دان ماهری است که چگونگی بکارگیری زوایا، مناظر، خطوط ونقاط را نیک می داند وبه پیچیده ترین شکلی هندسه را درک میکند! نقوش هند سی غیر ازدست بافته ها، درزیورآلات، قاب دعا، گل یخن ها وحتی سنگ مزارها ودرآرایش احشام ترکمن ها نیز به چشم می خورند. بایدگفت ترکمن اهل نقش است، « نقشبند» است وشیفته نقوش هند سی ، و ” ناقئش”(گؤل) درکلام ترکمن هنر نقش اندازی براساس نگاره های کهن، جادویی، اسطوره ای وحماسی می باشد. صدای حرکت ایل( صدای سمّ اسبان وحشی دردشتهای سبز وبیکران،هی هی مردان، همهمه گوسفندان) صدای آب وباد وطوفان، صدای نفس های صیادان ونمد مالان، خنده ها وگریه های کودکان ومناجات مردان وزنان؛ دربرخورد با احساسات، تمنّیات، آرزوها وذهنیات یک بافنده به شکل نقشمایه های فرش متجلّی می گردد ودرواقع « نقش» چیزی جز ورود یک ذهن پرسشگربه تاریکترین واسرارآمیزترین قسمت زند گی وی نیست وحدیث مکاشفه بافنده زن فرش ترکمن دررابطه با ایل وطبیعت نیز درهمین نکته متجلی می گردد. ثروت وفقر، سلامت وبیماری، غم وشادی، بیم وامید، جنگ وصلح، هستی ونیستی دربین اقوام ترکمن به یکدیگر پیوسته اند وبراساس این مبارزه وجدال دائمی انسان ومحیط برای هستن وبودن است که حماسه ها جان می گیرند، ا فسانه ها وداستانها ازدل انسان ها زائیده می شوندونمادها، نشانه ها وسمبل ها به وجود می آیند وبه این ترتیب باورها وبرداشتها بر خانه دل وتاریک ذهن می نشینند وعصاره فرهنگ،هنر واعتقادات مردم ترکمن بصورت نقشمایه های جان درتاروپود قالین جان می گیرد وجاودا نه می شود.
درباره “معماری ذهنی”بافندگان زن ترکمن بایدگفت ترکمن ها – بنابه شرایط محیط ونحوه زیست قبیله ای- دارای ذهنیت سا ده ودرک بی واسطه ای اززند گی هستند ولی این سادگی ذهن رادرقالب پیچیده ترین طرحها بازتاب داده ا ند. زن ترکمن کنش عقلمند ساده وبی پیرایه ای دا رد ولی این کنشها به غامض ترین اشکال ورمزآ لودترین نوع در نقوش فرشها بازنمایی می شوند. وی براساس “معماری ذهن” خود سا ده ترین شکلهای طبیعی را به صورتی پیچیده به نقش می کشد وبه باوری، وی ساده می اند یشد وپیچیده می آفریند. پیچیده ترین اشکال درفرش ترکمن، اشکال زیستی است ودرعین حال رؤیایی ترین نقوش ترکمنی نیز به شمار می رود.این نقوش آرمان ها وایده آل های قوم ترکمن را برای زیستن درسرزمینی وسیع باچشم اندازی طبیعی درداخل خانه هایی بامعماری دایره وار ( آلاچیق) که سمبل نامتناهی بودن است به نمایش می گذارند.آلاچیق مأمن امنی برای ترکمن هاست که معماری آن براساس نیازهای طبیعی وسازگار بامحیط اطراف وی ساخته شده است. موا دسازنده آلاچیق – نی چوب ونمد است که هرسه این ابزاررا ترکمن ها ازطبیعت اطراف می گیرند. چوب ونی ازجنگلهای اطراف آنها تأمین می شود ونمد نیز حاصل تلاش زنان است که ازپشم گوسفند حاصل می آید. نقش آلاچیق درقالین ترکمن هیچگاه بصورت مشخص وویژه جلوه نکرده است امّا دوایرمتعدد ونیزاشکال ونقوش شبیه به آلاچیق درفرشهای ترکمن مؤید برداشت وطرزتلقی متفاوت زنان ترکمن از زیست- بوم اطرافشان می با شد. درنهایت باید افزود که تمامی هنرهای مردم ترکمن ارتباط مستقیمی با طبیعت اطراف دارند ومحیط وطبیعت مادر، منشا وسرچشمه زایش هنر درمیان مردم ترکمن می باشند. بازنمایاندن نقوش فرش ترکمن نیز چیزی جز بررسی رابطه بین سمبل های طبیعی وجاری بین این ملت ونیز تدقیق درارتباط بین “معماری ذهنی”زنان ترکمن باطبیعت پیرامون نیست. واین امر میتوا ند درحالت کلی تر یک قاعده برای مطالعات بیشتر روی فرش ترکمن باشد.

 

 

●عروسی چند مرحله دارد:

▪مرحلهٔ اول : قیز دیله‌مک (معنای عبارت ، خواستگاری از دختر است) :

در این مرحله که به آن «آغیز اورماق» نیز به آن می نامند ، خانوادهٔ پسر پس از مشاوره و اتخاذ تصمیم برای عروسی پسرشان ، چند نفر از افراد ریش سفید و معتمد را که «سووچی» می نامند ، به خانهٔ عروس می‌فرستند. پس از صرف چای و خوردن نان ـ که معمول ترین رسم ترکمنها در پذیرایی از مهمان است ـ یکی از سووچی ها رو به پدر خانواده می گوید[۱] که «خبرمیزی آل! ، بیز خبرلی گلدیک!» (معنی مفهوم کلی اینکه «ما حامل خبری هستیم » )

خانوادهٔ دختر دم بخت که معمولاً با دیدن این افراد ، منتظر این جمله است ، در پاسخ می گوید : «خوش خبرنگیزی آیدینگ!» (یعنی اینکه منتظر شنیدن خبر خوش شما هستیم) و سووچی ها نیز خبر را با این عبارات بیان می کنند :« قیزی نگیزی دیله‌مأگه گلدیک» و یا «قوداچیلیقا فلانی یول‌لادی» و یا «فلانی قیزی‌نگیزدان طماکین» ( به این مفهوم که فلان خانواده ما را برای خواستگاری از دختر شما فرستاده است) . به این ترتیب صحبت های مقدماتی آغاز می شود و سرانجام این صحبت ها با بررسی بیشتر این موضوع از سوی خانوادهٔ ‌دختر به پایان می رسد و سووچی ها می روند تا چند روز بعد برای شنیدن نتیجهٔ بررسیها و مشاورات ، دوباره به آنجا برگردند.

در این مرحله صحبت از مهریه نمی شود . اگر پسر مورد پسند خانوادهٔ دختر نباشد (اگر یوره‌گینده اوتورماسا) به بیان بهانه های مختلف این موضوع را مستقیماً و یا به شکل غیرمستقیم به اطلاع سووچی ها و یا خانوادهٔ پسر می رسانند.

پس از گذشت یکی دو روز ، سووچی ها دوباره برمی‌گردند و این بار در بارهٔ شیربها (قالینگ / قیزینگ بهاسی) و زمان عروسی صحبت به میان می آید.

هم اکنون شیربهای دختر به این گونه است:

اگر این وصلت بین خویشاوند باشد ، یک الی یک و نیم میلیون تومان است.

اگر دو طرف غیر خویشاوند و غریبه باشند ، این مبلغ بین یک میلیون و هشتصد الی دو و نیم میلیون تومان است.

اگر دختر را به مردی بدهند که زنش مرده است ، این رقم ۵/۳ الی ۴ میلیون تومان است.

شیربهای زن بیوه دو الی ۵/۳ میلیون تومان است. [در بارهٔ دلیل زیادتر بودن شیربهای زن بیوه ، دلایل زیادی متصور است که از جملهٔ آن می توان به ناچاری مرد زن مرده برای پیدا کردن سرپرستی برای فرزندان و عدم پذیرش دختر برای ازدواج با مرد بیوه ای که فرزندانی هم دارد و غیره اشاره کرد.)

رسم بر این است که در همین مرحله و پس از اعلام شیربها ، سووچی ها از خانوادهٔ دختر می خواهند به حرمت ریش سفیدانی که در ترکیب سووچی ها قرار دارند ، این رقم را کاهش دهد و خانوادهٔ دختر غالباً ۵۰ هزار تومان از کل رقم کم می کند و می‌گوید که در مرحلهٔ شیرینی خوری و «شیطان گچمز» نیز از کل مبلغ ، مقداری را کم خواهد کرد.

همان روز ، با بررسی روزهای سعد و نحس ، روز عروسی را نیز تعیین می کنند که غالباً این امر برای یک الی یک و نیمسال بعد در نظر گرفته می شود.

وقتی خبر به خانوادهٔ پسر می رسد ، آنها نیز ضمن اطلاع به اقوام و خویشان خود ، روزی را برای عقد و نکاح که به آن «نکاح تویی» می گویند ، تعیین می کنند. پس از تعیین روز «نکاح تویی» ، خانوادهٔ پسر ، جوانانی را برای دعوت خانواده ها به درب منازل می فرستد و هر کدام از آن جوانان ، محدودهٔ مورد نظر را بین خود مشخص می کنند و با در دست داشتن چوبی به دست ، به در خانه ها رفته و آنها را برای شرکت در جشن «نکاح تویی» دعوت می کنند. خانوادهٔ پسر علاوه بر این ، به منظور دعوت از زنان و دختران جهت شرکت در این جشن ، غالباً یک دختر را به همراه یک زن (ترجیحاً یکی از عروسان جوان خانوادهٔ‌ پسر) به در خانه ها می فرستد. از آن طرف ، خانوادهٔ دختر نیز برای برگزاری جشنی کوچک ـ که به آن «قیز ساتماق» و یا «قودا ـ قوم بولماق» تدارک می‌بینند. منتها این جشن ، کوچکتر از جشنی است که در خانوادهٔ پسر برگزار خواهد شد.

▪مرحلهٔ دوم : نکاح تویی ( یا «گلین بلله‌مک» ):

در روز برگزاری «نکاح تویی» خانوادهٔ دختر گوسفند ، گاو و یا مرغ ( که به آن «جانلی» می گویند) ، ذبح می‌کند اما خانوادهٔ پسر حتماً گوسفند ذبح کرده و سینهٔ آنرا که به آن «دؤش» می گویند ، با تشریفاتی که در ذیل می آید ، به خانوادهٔ دختر می فرستد.

یک مرد و چند زن از طرف خانوادهٔ پسر سینهٔ گوسفند ذبح شده را به همراه یک کله قند ، چند بسته شکلات ، یک کارتن سه یا چهار کیلویی بیسکویت ، چهار یا شش قرص نان (بایستی جفت باشد) ، قینگاچ و بخشی از پول شیربها (که دستمالی به دور آن گره زده اند) را به خانوادهٔ دختر می‌برند. البته تعداد افرادی که برای این کار در نظر گرفته می شوند ، بستگی به فاصلهٔ خانهٔ دو خانوادهٔ پسر و دختر دارد. اگر نزدیک باشد ، افراد زیادتری ( ۱۰ الی ۱۵ نفر) انتخاب می شوند اما اگر دور باشد ، این کار از سوی ۵ الی ۶ نفر از ریش سفیدان طرف خانوادهٔ پسر صورت می گیرد.

مراسم همان شب برگزار می شود و زنان در اتاقی که دختر در آن نشسته ، به جشن و شادی مشغول می شوند و قینگاچ را که خانوادهٔ پسر فرستاده ، بر سر دختر می‌گذارند. ریش سفیدان طرف پسر در اتاقی با حضور پدر دختر و ریش سفیدان طرف دختر می نشینند و پس از خوش و بش ، بخشی از شیربها را که در دستمالی پیچیده شده ، در مقابل پدر دختر می گذارند. رسم بر این است که به ازای هر ۱۰۰ هزار تومانی که می‌آورند ، او بایستی ۵ هزار تومان را در همان دستمال بگذارد و برگرداند که به این امر «یالیق دویبی» می گویند. البته این امر نشانهٔ سخاوتمندی پدر دختر به حساب می آید.

مراسم نکاح آغاز می شود. به این ترتیب که دو نفر از ریش سفیدان به اتاقی که زنان گرد دختر نشسته اند ، می آیند تا وکالت بگیرند. یکی از ریش سفیدان در فضایی که سکوت حاکم است ، خطاب به دختر چنین می گوید :

خدای‌نگ بویروغی بیلن

پیغمبرینگ سنتی بیلن

وکیل‌چیلیک خطی‌نگیزی کیمه بریأنگیز؟

ترجمه :

به امر خدا

و طبق سنت پیامبر

نامهٔ وکالت را به چه کسی می دهید؟

و نام چند نفر از معتمدین و ریش سفیدان به عنوان کاندیدای وکالت به دختر اعلام می شود. دختر نیز یکی از آنها را به عنوان وکیل انتخاب و اعلام می کند و به این ترتیب ، مراسم در خانهٔ دختر به پایان می رسد و ریش سفیدان به همراه وکیل دختر از همانجا به خانهٔ پسر برمی گردند و در آنجا نیز همین وکالت گرفتن از پسر انجام می گیرد. پس از آن ، وکلای عروس و داماد به همراه ریش سفیدان در اتاقی می نشینند و صیغهٔ نکاح خوانده می شود.

این مراسم نیز با تشریفاتی همراه است : در داخل قابلمه ای بزرگ ، یک الی دو کله قند می اندازد و به هم می زنند تا شیرین شود. پس از پایان یافتن قرائت صیغهٔ نکاح ، به تمام افرادی که در آن جشن شرکت می کنند ، جرعه ای از آن آب می نوشانند. به این آب شیرین «نکاح سووی» می گویند.

به هنگامی که صیغهٔ نکاح قرائت می شود ، کسی نباید دستهایش را به هم گره بزند و یا مشت نماید و همه بایستی کف دست را بر روی زانو بگذارند (با این باور که اگر مشت بکنند و یا دستها را به هم گره بزنند ، پسر نمی تواند کاری از پیش ببرد). یکی از ریش سفیدان تا زمانی که خطبهٔ نکاح به پایان برسد ، قیچی به دست در کنار درب اتاق می‌نشیند و قیچی می زند (با این باور که دم شیطانی که قصد وارد شدن به محل جاری شدن نکاح را دارد ، بریده شود).

پس از پایان یافتن قرائت نکاح ، آب شیرین بین مردم پخش می شود. آن روز افرادی که در جشن شرکت می کنند ، به محض رسیدن به پدر داماد ، با او دست داده و به او تبریک می گویند. عبارتی که به هنگام تبریک به پدر داماد گفته می شود ، غالباً این است : «گلین آلیب سینگ ؛ آیاقی ـ تایاقی دوشسون» و یا «باقیت‌لی بولسون‌لار» ( به این مفهوم که عروس گرفته‌ای ؛ خوش قدم باشد) و چند پول اسکناس در دست های او می گذارند. پدر داماد نیز به عنوان تبرک ، دستمالی به او می دهد.

این مرحله با دادن شامی که از گوشت گوسفند ذبح شده درست شده ، به پایان می رسد.

▪مرحلهٔ سوم : شیطان گچمز (به معنای : شیطان نفوذ نکند)

سه روز و یا حداکثر یک هفته بعد ، خانوادهٔ داماد به اقوام و خویشان خبر می دهد که «شیطان گچمز» را به «قودا» (خانوادهٔ عروس) خواهند برد. در روز موعد ، هر خانواده با یک دیس بزرگ (که به آن تاباق [طبق] گفته می شود و آنرا در داخل سفره ای پارچه‌ای که به آن ساچاق گفته می شود، می پیچند ) به خانهٔ داماد می آیند. در داخل این دیس ، این چیزها را می گذارند: سه کیلو بیسکویت ، بیشمه (نوعی نان روغنی) و یا چند قرص نان و… .

خانوادهٔ داماد غیر از دیس هایی که از سوی هر خانوادهٔ اقوام و خویشان آورده شده ، این چیزها را نیز از سوی خود برای خانوادهٔ عروس می برد : ۲۰ الی ۴۰ عدد نان فطیر ، ۳۰ الی ۴۰ قاتلاما (نوعی نان روغنی و شیرین) ، یک ظرف بزرگ حلوا با شیرهٔ انگور ، سه کیلو شکلات ، سه الی چهار کیلو بیسکویت ، دو و یا چهار عدد کله قند ، کشمش ، خرما . همهٔ این ها برای خانوادهٔ عروس است و برای خود عروس نیز یک عدد پیراهن ، یک عدد قینگاچ ، کفش ، یک عدد طلا (گوشواره ، گردن بند و یا انگشتر).خانوادهٔ عروس نیز با قبول این کالاها ، متقابلاً از همان چیزهایی که برای او آورده شده ، مقداری را در داخل همان دیس ها گذاشته و به اصطلاح خالی برنمی‌گرداند که به آن اصطلاحاً «تاباق دیبی» می گویند. این دیس ها تا پایان یافتن مراسم از سوی زنان خانوادهٔ عروس آماده شده و پس از پایان یافتن مراسم ، آن دیسها به صاحبانشان برگردانده می شوند. در داخل دیس هایی که برمی‌گردانند ، غالباً این چیزها گذاشته می‌شود: ۴ عدد قاتلاما (نان روغنی شیرین) ، ۴ قرص نان ، کمی حلوا و غیره.

این مراسم بعد از ظهر صورت می گیرد. در قدیم رسم نبوده که در هیچ کدام از این مراسم ها ، داماد به خانهٔ خانوادهٔ عروس برود اما در حال حاضر داماد نیز در مراسم «شیطان گچمز» که در خانوادهٔ عروس برگزار می شود ، حضور می یابد و بر روی صندلی داخل محوطه در کنار عروس می نشیند و آنها که طلا و هدایایی برای عروس آورده اند ، در همانجا به او می دهند.

▪مرحلهٔ چهارم : دعوت از داماد

این مرحله در قدیم مرسوم نبوده اما سالهاست که ۱۰ الی ۱۵ روز پس از برگزاری «شیطان گچمز» خانوادهٔ عروس ، داماد را به خانه دعوت می کند و کادویی (از قبیل لباس ، کفش یا لوازم صوتی و یا یک چیز دیگر) به او می دهد.

▪مرحلهٔ پنجم : «بایرام قاتلاما»

اگر تا روز عروسی ، اعیاد دینی (عیدقربان و فطر) پیش بیاید ، رسم بر این است که در روز عید ۴ الی ۵ زن از خانوادهٔ داماد به همراه یک الی دو ریش سفید با بقچه هایی حاوی قاتلاما (نان روغنی شیرین) ، قند ، حلوا و … به خانوادهٔ عروس می روند و عید را به آنها تبریک می‌گویند. این امر بدون حضور داماد انجام می گیرد.

▪مرحلهٔ ششم : شیرینی گچیرمک

دو ـ سه ماه قبل از روز عروسی ، برگزار می شود. به این ترتیب که خانوادهٔ داماد علاوه بر کالاها و وسایلی که در مرحلهٔ «شیطان گچمز» برای خانوادهٔ عروس برده است ، در این مرحله یک گوسفند (که اصطلاحاً به آن «جانلی» می گویند) ، یک یا دو حلب روغن ۵ یا ۷ کیلویی ، یک پوط آرد و باقیماندهٔ شیربها (و یا بخشی از آن) را نیز با خود برای خانوادهٔ عروس می برد.

در این مرحله برخی از خانواده ها از خانوادهٔ داماد می خواهند که به جای دادن همهٔ اینها ، ارزش کل آنها را به پول حساب کرده و بدهند. برخی دیگر از خانواده ها نیز از خانوادهٔ عروس می خواهند همهٔ اینها را به صورت نپخته و خام بدهند (به طور مثال برای پختن قاتلاما که نوعی نان روغنی شیرین است ، روغن ، شکر ، آرد و … مورد نیاز است. خانوادهٔ عروس می خواهد که این مواد خام را به صورت خام بدهند.)

در این مرحله نیز ریش سفیدان به هنگام تقدیم باقیماندهٔ شیربها و یا بخشی از آن به پدر عروس ، از وی می خواهند که به حرمت ریش سفیدان و خانوادهٔ داماد ، از اخذ بخشی از پول صرف نظر نماید. این تقاضا می تواند از سوی خانوادهٔ عروس پذیرفته شود و یا نشود.

▪مرحلهٔ هفتم : قایتارقی

کمتر از یک هفته پس از مراسم «شیرینی گچیرمک» ، خانوادهٔ عروس به احترام آمدن خانوادهٔ داماد و در پاسخ به این اقدام آنها ، با گروهی متشکل از یک مرد و ۱۰ الی ۱۲ زن (از جمله مادر عروس) با بقچه هایی حامل قاتلاما ، بیسکویت ، حلوا و غیره به خانهٔ خانوادهٔ داماد می روند. همچنانکه ذکر شد ، این کار در پاسخ به حضور خانوادهٔ داماد صورت می گیرد و مرسوم نیست که خانوادهٔ داماد از آنها بخواهد معادل ارزش بقچه ها ، کالاها ، نانهای روغنی و شیرینی که با خود به خانوادهٔ داماد می برند ، پول نقد و یا مواد خام پخت و پز آن نانهای شیرینی را مطالبه نماید.

▪مرحلهٔ هشتم : «دوکوز بوچمخ»

مادر داماد به همسایه ها خبر می دهد که «ارتیر دوکوز بیچیأرس» (با این مفهوم که یعنی «فردا مراسم اندازه گیری لباس عروس داریم» ) . فردای آن روز هر کدام از همسایه ها با یک قواره پارچه به خانهٔ خانوادهٔ داماد می آیند. از طرف خانوادهٔ عروس هم ممکن است چند زن بیایند اما آنها با خود چیزی به همراه نمی آورند و فقط حضور دارند.

به این ترتیب زنها در خانوادهٔ داماد گرد هم می آیند و پارچه هایی را که تهیه شده است ، بررسی می کنند. در بین این پارچه ها ، وجود این جنس پارچه ها ضرورت دارد: ۲ عدد دارایی دون (پارچه ای از جنس ابریشم خالص که در کارگاه های سنتی بافندگی ، بافته می شود) ، سه الی چهار قواره پارچهٔ معمولی ، ۴ عدد یاقلیق‌لیق (اندازهٔ هر کدام ۳ متر که پارچه ای از جنس پشم است) .

زنها پس از بررسی پارچه ها ، آنها رابه خانوادهٔ عروس برده و در آنجا برای بدن عروس اندازه می گیرند و در همانجا هر کدام از پارچه ها را بین زنانی که در هنر خیاطی مهارت دارند و در آن جمع حضور دارند ، تقسیم می کنند. این زنان خیاط ، دوخت لباس از پارچه های مذکور برای عروس را به صورت رایگان انجام می دهند. اگر بین زنانی که حضور دارند ، کسی خیاطی نداند ، پس از اندازه گیری ، آن پارچه ها را اجباراً با پرداخت دستمزد ، به خیاط می دهند .

▪مرحله چند روز مانده به روز عروسی :

دو الی سه روز مانده به روز عروسی ، خانوادهٔ داماد یک رأس گوسفند (جانلی) ، یک پوط برنج و یک پوط آرد ، یک حلب روغن ۱۷ کیلویی و مقداری قند را ب خانوادهٔ عروس می فرستند.

مرحلهٔ عروسی (گلین چیکارماق):

جشن عروسی ترکمنهای نخورلی سه روز به طول می انجامد. این روزها نامهای خاصی دارند که عبارتند از :

روز نخست : سنه – منه

روز دوم : گنگش گونی

روز سوم : اولی طوی گونی

چند روز قبل از آغاز جشن عروسی ، همهٔ اقوام و نزدیکان دعوت می شوند. برای آنها که در نقاط دوری زندگی می کنند ، کارت دعوت فرستاده می شود ولی آنها که در همان روستا و یا مناطق نزدیک زندگی می کنند ، به صورت حضوری و با فرستادن پیک باخبر می شوند.

۱- روز نخست عروسی (سنه ـ منه): مهمانان تا ظهر این روز خود را به خانهٔ خانوادهٔ داماد می رسانند. گوسفندی را ذبح می کنند و اغلب برای ناهار همان روز شوربا و برای شب برنج همراه با گوشت (چکدیرمه) می پزند. روحانی ها و ریش سفیدان نیز پس از اقامهٔ نماز از مسجد به آنجا می‌آیند. این روز را مصلحت گونی هم میگویند.

۲- روز دوم عروسی (گنگش گونی) : از صبح روز آغاز می شود. اگر خانهٔ خانوادهٔ عروس در شهری دیگر باشد و فاصلهٔ زیادی با آنجا داشته باد ، ماشینی که تزئین شده و به آن «کجاوه» می گویند ، به همراه چند ماشین دیگر ـ که به کل گروه «گلین آلیجی» می گویند ، در صبح همین روز حرکت می کنند تا یک شب را در خانهٔ خانوادهٔ عروس بخوابند و صبح روز سوم (اولی طوی گونی) عروس را با خود به خانهٔ خانوادهٔ داماد بیاورند. اگر فاصله کم باشد ، گروه «گلین آلیجی» به همراه ماشین کجاوه در صبح سومین روز جشن برای آوردن عروس حرکت می کنند.

در روز دوم جشن ، ۳ جانلی (گوسفند) ذبح می کنند. ناهار و شام به همان صورت به مهمانان داده می شود. شب هنگام ، جوانان گرد هم جمع می شوند و «کچه ـ کچه» (گل یا پوچ) بازی می کنند. همان شب را به این دلیل که فردای آن روز «اولی طوی گونی» (یعنی روز بزرگ جشن) است ، «اولی طوی گیجه‌سی» می نامند و نوازندگان محلی (بخشی‌ها) با دوتار و قیجک (کمانچه) و خواندن اشعاری از شاعران بزرگ همچون مختومقلی و منظومه هایی غنایی همچون صایاد ـ همرا و غیره باعث رونق و گرمی هر چه بیشتر جشن می شوند. این شب ، شبی بسیار شلوغ در عروسی است و همهٔ آنها که برای شرکت در عروسی دعوت شده اند ، در صورتی که نتوانند در اولین و دومین روز جشن به آنجا برسند ، به هر شکل همان شب خودشان را به آنجا می رسانند.

همان شب زنهای خانوادهٔ داماد دور هم گرد می آیند و «بقچه» را آماده می کنند. در داخل این بقچهٔ مخصوص که بزرگ است و پارچه هایی رنگارنگ آنرا تزئین می نماید ، این وسایل گذاشته می شود: یک عدد دارایی دون (نوعی پارچهٔ کتانی که در کارگاه های محلی با رنگهای طبیعی دوخته می شود) ، یک عدد یه لک ýeläk (نوعی پوشش شبیه به کورته) ، «آق قینگاچ» (روسری پشمی ترکمنی به رنگ سفی ، توپبی ، آلکیم چنگه (برای نگهداری توپبی بر روی سر) ،‌ یاقلیق (روسری ابریشمی) ، یاقلیق (به رنگ زرد و بزرگ که تا زیر سینه و روی شکم را می پوشاند) ، اوز اؤرتوک üz örtuk (روبند) ، یکعدد آلین‌دانگی (پیشانی بند) ، یک عدد کفش سفید رنگ ، یک عدد جوراب سفید رنگ.۳ـ روز سوم جشن : اولی طوی گونی (روز بزرگ جشن)

صبح این روز ، گروه «گلین آلیجی» آمادهٔ رفتن به سمت خانهٔ خانوادهٔ عروس است. کجاوهٔ عروس تزئین شده (روی کاپوت ماشین عروس پارچه‌ای قرمز رنگ با تکه پارچه هایی که به آن دوخته شده ، تزئین شده است) و بر شیشهٔ بغل هر کدام از ماشین‌های دیگر دستمالی بسته می شود که به معنای عضو گروه «گلین آلیجی» است. به این دستمال «آت قولاغی» (یعنی گوش اسب) می گویند. در قدیم شتر سفید (آق مایا) کجاوهٔ عروس بوده و بر گوش اسب هایی که این کجاوه را همراهی می کرده اند ، دستمالی می بسته اند و به نظر می رسد که این عبارت (آت قولاغی) از همان زمان به جای مانده باشد.

در بین این ماشین ها ، چند وانت و یا کامیون سبک نیز وجود دارد که برای حمل جهیزیه عروس در نظر گرفته شده اند. این ماشین ها یا متعلق به اقوام و خویشان خانوادهٔ داماد هستند و یا از سوی آنها کرایه شده اند.

بقچه را به دست زنی که با تجربه ، غالباً میانسال و حاضرجواب است ، می دهند. مادر داماد به همراه آنها نمی رود. به این ترتیب ، کاروان کجاوه به سمت خانهٔ خانوادهٔ عروس می رود.

در آنجا جشنی برپاست. وقتی اعضای کاروان از ماشین ها پیاده می شوند ، پیرزنی از خانوادهٔ عروس اسفند دود می کند و آنرا مقابل آن ریش سفید می گیرد. رسم بر این است که ریش سفید و یا اطرافیان ، پولی (۱۰۰ الی ۵۰۰ و یا ۱۰۰۰ تومان) به آن پیرزن بدهند که به آن «اسفند پولی» (پول اسپند) می گویند. زنی که بقچه را به دست دارد ، به همراه زنان دیگر به اتاقی که عروس نشسته وارد می شود و می گوید: «گلین‌نگ باشینی دانگجاق» (یعنی «می خواهم سر عروس را ببندم» با این مفهوم که می خواهم عروس را آمادهٔ رفتن نمایم).

تا عروس را آماده نمایند و لباس بپوشانند ، به مهمانان ناهار می دهند. دعای سفره خوانده می شود و همه آمادهٔ بازگشت می شوند.

از آن طرف ، زنی که بقچه را حمل کرده و به آنجا آورده و کمک کرده تا عروس لباس مخصوص را بپوشد ، دست در گردن عروس از اتاق بیرون می آید. صورت عروس با پوششی که بر سر دارد ، ناپیداست. در آستانهٔ در اتاق ، قبل از اینکه عروس قدم به بیرون بگذارد ، پدر و یا مادرش سه بار دست بر روی سر و صورت دختر می کشد و سه بار می‌گوید: «قیزیم ! آلنینگ بخت‌نگ بولسون» (به این مفهوم که «خوشبخت باشی دخترم!») در این مرحله ، دختر به خاطر اینکه از خانوادهٔ پدری جدا می شود ، غالباً به آرامی گریه می کند.

وقتی عروس وارد حیاط می شود تا سوار کجاوه‌اش شود ، مرسوم است که دایی بزرگ عروس جلوی ریش سفیدی که از طرف خانوادهٔ داماد ، عروس را همراهی می نماید ، می گیرد و حقش را مطالبه می کند. این حق را «دایی خالات» (خلعت دایی) می گویند. هم اکنون ارزش مبلغی که ریش سفید به دایی عروس می دهد برابر با ۵ هزار تومان و یا بیشتر است.

کاروان عروس به سمت خانهٔ خانوادهٔ داماد راه می افتد. با پیاده شدن عروس در جلوی خانهٔ خانوادهٔ داماد ، اقوام و خویشان داماد از بالای سر عروس پول می ریزند. دم درب اتاقی که قرار است عروس وارد آن شود ، عروس را سرپا نگه می دارند و از پدر داماد می خواهند که به مناسبت ورود عروس اش چیزی به عروس بدهد تا او را وارد خانه نمایند.

مرسوم است که پدر داماد اعلام می کند گاوی را با گوساله‌اش به او می‌دهد. این گاو با گوساله‌اش را در اصطلاح «گلین‌نگ اینجه سی» می گویند که تا آخر عمر ، آن گاو و گوساله مال خود عروس می شود و کسی حق تملک آنرا ندارد.

سپس پیرزنی از بستگان داماد به داخل اتاقی که قرار است عروس را وارد آن نمایند ، می رود و در را نیمه بسته نگه می‌دارد و از پدر داماد پول می خواهد تا درب را باز کند. مادر و یا پدر داماد با دادن مقداری پول رضایت او را نیز جلب می کنند و به این ترتیب ، عروس را وارد اتاق می نمایند.

وقتی ناهار به مهمانان داده می شود ، مرسوم است که پهلوانان در محوطه ای نزدیک به خانهٔ خانوادهٔ داماد ، کشتی بگیرند که به آن «گؤرشGöre&#۳۵۱;» می گویند. در برخی مناطق ، مسابقهٔ اسبدوانی برگزار می شود. در هر صورت ، در میدانچه ای که برای این منظور در نظر گرفته می شود ، ریش سفیدان می نشینند و برخی از اقوام داماد ، پولهایی به او می دهند و جارچی با دادن دستمال به آنها ، نام دهندهٔ پول و مقدار آن پول ها را که اصطلاحاٌ به آن «قاتانچ» گفته می شود ، اعلام می نماید. بخشی از پول هایی که به این شکل جمع می شود ، به کشتی گیر برندهٔ میدان (و یا اسب برنده ) داده می شود و مابقی به پدر داماد تحویل می گردد. به این ترتیب جشن عروسی پایان می یابد.

▪مراحل پس از پایان یافتن جشن عروسی :

با پایان یافتن جشن عروسی ، همگی مردم متفرق می شوند و تنها اقوام و خویشان نزدیک داماد می مانند. یکی از اقوام نزدیک عروس که به آن «ینگه» می گویند و غالباً زن برادر عروس و یا یکی از زنان نزدیک عروس است و در همان روز همیشه همراه عروس است ، پس از متفرق شدن مردم ، از صندوقی که جزو جهیزیهٔ عروس است ، کادوهایی را در آورده و به هر کدام از خویشان نزدیک داماد می دهد که به آن اصطلاحاً «صندوق پایی» می گویند. این کادوها می تواند روسری ، زیرپوش ، جوراب ، پیراهن و امثالهم باشد. پس از آن «ینگهٔ عروس» جهازیهٔ عروس را یک به یک به اقوام و خویشان داماد نشان می دهد.

قبل از غروب آفتاب ، زنان پنج کیلو روغن را در ظرفی و سه الی چهار کیلو آرد را نیز در ظرفی می ریزند و به مقابل عروس می آورند. او باید سه مشت آرد و سه مشت روغن را از ظرف برداشته و در ظرفی دیگر که آماده کرده اند ، بریزد. عروس با هر مشت هر چقدر بیشتر بردارد ، آن را نشانهٔ سخاوتمندی (خسیس نبودن) عروس می دانند. سپس آن آرد و روغن را به فرد و یا خانواده ای نیازمند می دهند.

▪مراسم «اشیک آچماک» :

سه روز پس از جشن عروسی ، مادر عروس با پختن قاتلاما (نوعی نان روغنیِ شیرین) و تهیهٔ شکلات و بیسکویت و حلوا ، به همراه زنان دیگر خانواده و چند نفر مرد به خانوادهٔ داماد می آید که این امر به «اشیک آچماک E&#۳۵۱;ik açmak» معروف است.

▪مراسم «گلین قایتارماک» :

دو الی سه روز پس از مراسم «اشیک آچماک» ، مادر داماد با پختن قاتلاما و تهیهٔ حلوا ، پنیر و غیره و همراهیِ تعدادی از افراد خانواده ، عروس را به خانهٔ مادر و پدرش می‌برند و بازمی‌گردند. اگر فاصلهٔ بین دو خانه کم باشد ، عروس تنها سه روز در خانهٔ مادر و پدر می ماند ولی اگر دورتر باشد (مثلاً در شهری دیگر باشد) عروس برای مدت ۲۰ روز الی یک ماه در خانهٔ پدر و مادرش می ماند.

[۱]- هر چند در مراسم عروسی رد و بدل شدن سخنان ، قالب مشخصی ندارد و دقیقاً کلمات واحدی گفته نمی شود ، اما مفهوم کلی عبارات ، همانی است که در این مقاله ذکر می شود.

 

1) آتابای‌، محمد. توركمن‌ ارته‌كی‌لر. به‌ كوشش‌ حسن‌ نیازی‌. ناشر مؤلف‌. تهران‌: چاپخانه‌ پیام‌، چاپ‌ اول‌ 1369. 181 ص‌.

 فولكلور و فرهنگ‌ - افسانه‌های‌ تركمنی‌.

 2) آزادی‌، دولت‌ محمد. سایلانان‌ اثرلر. به‌ تصحیح‌  و مقدمه‌ نورمحمد عاشورپور (آ. مردوف‌). ناشر علم‌ نشریاتی‌، عشق‌آباد: 1982 م‌. رقعی‌، 216 ص‌.

 شعر تركمنی‌، تركمنستان‌ - ایران‌.

 3) آهنگری‌، عبدالغفور. رمضان‌ روزه‌ حقدا. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، 1350. رقعی‌، 16 ص‌ (جزوه‌).

 مذهبی‌ - احكام‌.

 4) آهنگری‌، عبدالغفور. طهارت‌ و نماز دستورلاری‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، 1360 رقعی‌، 111 ص‌. 

 مذهبی‌ - احكام‌.

 5) بال‌قیزیل‌، دولت‌محمد.دولت‌ محمد بال‌قیزیلینگ‌ اثرلری‌. به‌ كوشش‌ قلی‌ قزل‌. تهران‌: مجله‌ انقلاب‌ یولیندا، 1360. رقعی‌، 120 ص‌.

 شعرتركمنی‌ - ایران‌.

 6) بردی‌ كربابایف‌.قیزلار دنیاسی‌. مقدمه‌ و برگردان‌ نورمحمد عاشورپور. گنبدقابوس‌: (بی‌ نا)، 1359. رقعی‌ 127 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - تركمنستان‌ - ایران‌.

 7) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. ارشاد المؤمنین‌ الی‌ سبیل‌ رب‌ العالمین‌ (در دو جلد). به‌ كوشش‌ حاج‌ طلایی‌. گنبدقابوس‌: مكتبه‌الاسلامیه‌، 1363. 500 ص‌.

 مذهبی‌ - ارشاد.

 8) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. ارشاد التركمان‌ الی‌ مذهب‌ النعمان‌. به‌ كوشش‌ حاج‌ طلایی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، 1363. رقعی‌، 168 ص‌.

 مذهبی‌ - ادبیات‌، فرهنگ‌.

 9) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. تنبیه‌ الاخوان‌ فی‌ معرفه‌ مخدوم‌ قلی‌ ایشان‌. تهران‌: نشر فرهنگ‌ قرآن‌، 1363. وزیری‌، 39 ص‌.

 ادبیات‌ - عرفان‌ - مختومقلی‌ فراغی‌.

 10) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. دستور حج‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، 1362. 58 ص‌.

 مذهبی‌، دینی‌ - احكام‌.

 11) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. دوائرالایمان‌. گنبدقابوس‌: (بی‌ تا) 79 ص‌.

 دینی‌ - مذهبی‌.

 12) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. دورلی‌ بیلیم‌. (بی‌ نا، بی‌ تا)، رحلی‌، 20 ص‌.

 13) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند.السعایه‌ فی‌ توضیح‌ الهدایه‌. گنبدقابوس‌: مكتبه‌الاسلامیه‌، (بی‌ تا)، رحلی‌، 40 ص‌.

 مذهبی‌ - آموزش‌ عربی‌ به‌ تركمنی‌.

 14) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. الفتح‌ الرحمانی‌ فی‌ ترجمه‌ مقدمه‌ مختصر المعانی‌. گنبدقابوس‌: (بی‌ نا، بی‌ تا)، رحلی‌، 58 ص‌.

 مذهبی‌ - فقه‌.

 15) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. فضائل‌ التركمان‌. گنبدقابوس‌: نورمحمد آخوند بازیار، 1364. رقعی‌، 156 ص‌.

 ادبیات‌ - فرهنگ‌ و فولكلور.

 16) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. فضیله‌ الاتحاد. گنبدقابوس‌: مكتبه‌ الاسلامیه‌، (بی‌ تا)، رقعی‌، 41 ص‌.

 مذهبی‌ - دینی‌.

 17) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. الفوائد الكبری‌ فی‌ الاحكام‌ المتعلقه‌ بالموتی‌. گنبدقابوس‌: مكتبه‌ الاسلامیه‌، (بی‌ تا)، رقعی‌، 48 ص‌.

 مذهبی‌ - فقه‌.

 18) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. اراز بردی‌ امینی‌.قیرق‌ حدیث‌ (تركی‌ ترجمه‌سی‌ بیلن‌) (ترجمه‌)، گنبدقابوس‌: تقاندردی‌ شریفیان‌، (بی‌ تا)، 6 ص‌.

 مذهبی‌ - حدیث‌.

 19) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. موعظه‌ المسلمین‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، (بی‌ تا)، 304 ص‌.

 مذهبی‌ - پند و موعظه‌.

 20) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. موكب‌ الاسلام‌. تهران‌: نشر فرهنگ‌ قرآن‌، 1362. وزیری‌، 42 ص‌.

 دینی‌ - مذهبی‌.

 21) تنگلی‌، عبدالرحمن‌ آخوند. نصیحه‌ الطالبین‌. گنبدقابوس‌: مكتبه‌ الاسلامیه‌ 1361. وزیری‌،  70 ص‌.

 دینی‌ - آداب‌ طالب‌.

 22) حنفی‌ قاری‌، محمد.ما للبرزخ‌ المثالی‌. گنبدقابوس‌: انتشارات‌ حاج‌ طلایی‌، 1373. چاپ‌ اول‌، 54 ص‌.

 دینی‌ - عرفانی‌.

 23) جعفربای‌، عبدالجلیل‌.تفسیر والعصر. گنبدقابوس‌: نشر رجال‌، 1363. رقعی‌، 83 ص‌.

 مذهبی‌ - تفسیر.

 24) جعفربای‌، عبدالجلیل‌.خالد بن‌ سنان‌ (ع‌) حقده‌ توپلانان‌ معلومات‌ (درباره‌ خالد بن‌ سنان‌ (ع‌)، گنبدقابوس‌: (بی‌ تا)، رقعی‌، 11 ص‌.

 دینی‌ - انبیا، خالد بن‌ سنان‌ (ع‌).

 25) جعفربای‌، عبدالجلیل‌. فضیلت‌نامه‌ خالدنبی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، (بی‌ تا)، رقعی‌، 26 ص‌.

 دینی‌ - انبیاء - خالد بن‌ سنان‌(ع‌).

 26) خانی‌ كسلخه‌، حالت‌قربان‌. دستور حج‌. گنبدقابوس‌: مكتبه‌ الاسلامیه‌، (بی‌تا)، (جزوه‌).

 دینی‌ - احكام‌.

 27) خجایی‌، تاغن‌قلیچ‌. خجایی‌نینگ‌ دیوانی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، (بی‌تا)، رقعی‌، 128 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 28) دیه‌جی‌، عبدالرحمن‌.آخرتقی‌ دورمیش‌. (ترجمه‌ معاد استاد مطهری‌)، تهران‌: انتشارات‌ بین‌المللی‌ الهدی‌، 1373. 64 ص‌.

 دینی‌.

 29) دیه‌جی‌، عبدالرحمن‌. برگزیده‌ اشعار مختومقلی‌ (با ترجمه‌ فارسی‌ و شعر)، تهران‌: انتشارات‌ بین‌المللی‌ الهدی‌، رقعی‌، 1373. 285 ص‌.

 ادبیات‌ - شعر.

 30) دیه‌جی‌، عبدالرحمن‌.دورمیش‌ (ویژه‌نامه‌ تركمنی‌)، تهران‌: مجله‌ یول‌ تركی‌.

 31) دیه‌جی‌، عبدالرحمن‌.یول‌ (ویژه‌نامه‌ تركمنی‌)، تهران‌: مجله‌ یول‌ تركی‌.

 32) ذلیلی‌، قربان‌دردی‌.اشعار قربان‌دردی‌ ذلیلی‌. با مقدمه‌ مراددردی‌ قاضی‌، گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، چاپ‌ اول‌، (بی‌تا)، رقعی‌، 84 ص‌. چاپ‌ دوم‌ 1358.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 33) رجال‌، قارمحمد.تحفه‌ الرجال‌. گنبدقابوس‌: كتابفروشی‌ رجال‌، 165. 96ص‌.

 مذهبی‌ - احكام‌.

 34) رجال‌، قارمحمد.دعاء اسم‌ اعظم‌ و هم‌ باشغا شریف‌ دعالار. گنبدقابوس‌: كتابفروشی‌ رجال‌، جیبی‌، 16 ص‌ (جزوه‌).

 مذهبی‌ - ادعیه‌.

 35) رجال‌، قارمحمد.عقیده‌ قیرق‌ فرض‌، ابراز المعانی‌ فقه‌ الكیدانی‌. گنبدقابوس‌: كتابفروشی‌ رجال‌، 1363. رقعی‌، 35 ص‌.

 مذهبی‌ - فقه‌.

 36) رجال‌، قارمحمد. نصایح‌ الرجال‌. گنبدقابوس‌. كتابفروشی‌ رجال‌، 1362. جیبی‌، 193 ص‌.

 مذهبی‌ - پند، وعظ.

 37) زیتونلی‌، خیوه‌لی‌. سایلادیم‌ اوشیردیم‌. گنبدقابوس‌: مكتبه‌ الاسلامیه‌، 1358. جیبی‌، 16 ص‌.

 فرهنگ‌ - لغت‌.

 38) سمرقندی‌، بخاری‌ حنفی‌، صوفی‌ ایار. ثبات‌ العاجزین‌ (منظومه‌). به‌ كوشش‌ عبدالجبار نیك‌نهاد، گنبدقابوس‌: مكتبه‌ الاسلامیه‌، 1366. وزیری‌، 383ص‌.

 ادبیات‌ - شعر تركمنی‌ازبك‌ - ایران‌.

 39) سوقی‌، ستار.ساوچی‌. (بی‌جا) چاپ‌ صهبا، 1371.   ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 40) سیدی‌، سید نظر.سیدنظر سیدی‌ قوشغی‌لار دیوانی‌ (دیوان‌ اشعار). به‌ كوشش‌ نورمحمد عاشورپور، نور محمد آق‌. گنبدقابوس‌: یاختی‌، 1365. رحلی‌، 411 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - تركمنستان‌ - ایران‌.

 41) سیدی‌ خوجه‌، آرتیق‌ خوجه‌. سایلانان‌ قوشغی‌لار و قصه‌ میرحیدر خوجه‌ و میرحسن‌ خوجه‌ (تنقیدی‌ متن‌)، تدوین‌ و مقدمه‌ از نورمحمد عاشورپور. گنبدقابوس‌: 1359. رقعی‌، 199 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - تركمنستان‌ - ایران‌.

 42) شاعری‌، عرازمحمد (آرام‌). تركمن‌ رباعیلاری‌. به‌ كوشش‌ م‌.ز.ی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، 1358. جیبی‌، 55 ص‌.

 شعر تركمنی‌، ایران‌.

 43) شاه‌بنده‌، ؟ . حویر لوقغا، همراه‌. به‌ اهتمام‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌. نشر قابوس‌، 1359. رقعی‌، 235 ص‌.

 ادبیات‌. منظومه‌ - داستان‌.

 44) شاه‌بنده‌، ؟ . شاه‌صنم‌ غریب‌. مقدمه‌ بایرام‌ مخدوف‌. گنبدقابوس‌. نشر قابوس‌، 1358. رقعی‌، 196 ص‌.

 45) شاه‌بنده‌، ؟ .صایاد، همراه‌. به‌ كوشش‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشرقابوس‌، چاپ‌ اول‌ 1347. چاپ‌ دوم‌ 1364. رقعی‌، 112 ص‌.

 ادبیات‌. منظومه‌ - داستان‌.

 46) شاه‌بنده‌، ؟ .گل‌ و بلبل‌. به‌ كوشش‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشرقابوس‌، 1347. رقعی‌ 94 ص‌.

 ادبیات‌. منظومه‌ - داستان‌.

 47) شیدایی‌، ؟ .گل‌ صنوبر. به‌ كوشش‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشرقابوس‌، 1371. رقعی‌، 58 ص‌.

 ادبیات‌. منظومه‌ - داستان‌.

 48)صیادی‌، محمدصفا.آخرت‌ چیراسی‌. آق‌قلا: كمیته‌ فرهنگی‌ جهادسازندگی‌ و امورتربیتی‌، 1359 و 1365. 22 ص‌.

 مذهبی‌.

 49) عادل‌. حلیم‌بردی‌. تركمنینگ‌ سایلانیپ‌ سچیلن‌ انقلابی‌ شعرلاری‌. (برگزیده‌ اشعار انقلابی‌ شاعران‌ تركمن‌)، به‌ كوشش‌ حلیم‌بردی‌ عادل‌ (بی‌نا)، 1369. 114 ص‌.

 شعر تركمنی‌ ـ انقلابی‌ - ایران‌.

 50) عاشقی‌، عرازعراز عاشقی‌نینگ‌ دیوانی‌. با مقدمه‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: 1360. رقعی‌، 111 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 51) عطاگزلی‌، محمود.خودآموز تركمنی‌ (الفبا، خط، تلفظ صحیح‌)، گنبدقابوس‌: انتشارات‌ حاج‌ طلایی‌، چاپ‌ اول‌، 1372. جیبی‌، 48 ص‌.

 ؟

 52) عندلیب‌، نورمحمد.داستان‌ زین‌العرب‌ (جنگ‌نامه‌ امام‌ محمد حنفی‌) گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، 1343. چاپ‌ دوم‌، 1347. 111 ص‌.

 ادبیات‌. منظومه‌ - داستان‌.

 53) عندلیب‌، نورمحمد.یوسف‌ و زلیخا. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، چاپ‌ اول‌، 1347. رقعی‌، 90 ص‌.، چاپ‌ دوم‌ 1364.

 ادبیات‌. منظومه‌ - داستان‌.

 54) فراغی‌، مختومقلی‌.بیك‌ شاعر مختومقلی‌ فراغی‌نینگ‌ اثری‌. به‌ كوشش‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشرقابوس‌، (بی‌ تا)، رقعی‌، 143 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 55) فراغی‌، مختومقلی‌.دیوان‌ حضرت‌ مخدومقلی‌. به‌ كوشش‌ ملا میرزا عبداللهی‌، بندرتركمن‌: 1326. (بی‌نا)، رقعی‌، 136 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 56) فراغی‌، مختومقلی‌.دیوان‌ حضرت‌ مخدومقلی‌. به‌ كوشش‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، چاپ‌ اول‌ ؟، چاپ‌ سوم‌ 1342. رقعی‌، 156 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 57) فراغی‌، مختومقلی‌.دیوان‌ مخدومقلی‌. به‌ كوشش‌ بردی‌محمد امانی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، (بی‌نا)، 1329. رقعی‌، 136 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 58) فراغی‌، مختومقلی‌.كلیات‌ حضرت‌ مختومقلی‌ فراغی‌. به‌ كوشش‌ ولی‌ محمد آذرنوش‌، مراددردی‌ قاضی‌، گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، چاپ‌ اول‌ 1343 و چاپ‌ دوم‌ 1346. رقعی‌، 619 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 59) فراغی‌، مختومقلی‌.دیوان‌ كامل‌ شاعر و عارف‌ نامی‌ مختومقلی‌ فراغی‌. مقدمه‌ و برگردان‌ شعر به‌ فارسی‌ احمد عضدی‌، انتشارات‌ احند عضدی‌، بجنورد، اول‌ 1373. وزیری‌، ص‌

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 60) فراغی‌، مختومقلی‌.مختومقلی‌ سایلانان‌ شعرلار (از روی‌ چاپ‌ عشق‌آباد-باكو)، تهران‌: نشر شناخت‌، 1358. جیبی‌، 564 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 61) فراغی‌، مختومقلی‌. مختومقلی‌نینگ‌ كامل‌ دیوانی‌. به‌ كوشش‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، چاپ‌ ، چاپ‌ مجدد 1362. چاپ‌ پنجم‌ 1369. رقعی‌، 803 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 62) فراغی‌، مختومقلی‌. مختومقلی‌نینگ‌ كامل‌ دیوانی‌. به‌ تصحیح‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، چاپ‌ ؟ رقعی‌، 803 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 63) قاضی‌، مراددردی‌.ادبی‌ میراث‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، چاپ‌ اول‌، 1376. 184 ص‌.

 ادبیات‌ تركمنی‌ - فراغی‌

 64) قاضی‌، مراددردی‌.ارته‌كیلر. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، چاپ‌ اول‌، 1366. 90 ص‌.

 فولكلور - افسانه‌.

 65) قاضی‌، مراددردی‌.تركمن‌ نقل‌لار (آتالار سؤزی‌). گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، 1347. رقعی‌، 112 ص‌. و 135 163 ص‌.

 فرهنگ‌ - فولكلور.

 66) قاضی‌، مراددردی‌.تركمنینگ‌ پند و مثال‌لاری‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، 1343. 8 ص‌.

 فرهنگ‌ - فولكلور.

 67) قاضی‌، مراددردی‌.دیش‌ تعبیری‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، 1344. جیبی‌، 16 ص‌.

 ؟

 68) قاضی‌، مراددردی‌.سؤزلیك‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌، چاپ‌ اول‌، 1364. وزیری‌، 353 ص‌.

 فرهنگ‌ - لغت‌.

 69) قارا سییتلی‌.آدام‌ و دونیأ (دیوان‌ اشعار). گنبدكاووس‌، نشر ایل‌ گویجی‌، 1358. رقعی‌، ص‌.

 شعر تركمنی‌ - تركمنستان‌ - ایران‌.

 70) قربان‌ نفس‌، كریم‌.یدی‌ یاپراق‌. (3 ج‌)، (بی‌نا)، 1369. رقعی‌، 1170 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - تركمنستان‌ - ایران‌.

 71) قلیچی‌، ارازقلی‌، باتیرچاقلار و ظالم‌خان‌. گرگان‌، آق‌قلا: امور تربیتی‌، (بی‌تا)، وزیری‌، 16 ص‌.

 فولكلور - افسانه‌.

 72) كشمیری‌، عید محمد.دعاهای‌ نماز حنفی‌ (با ترجمه‌ تركمنی‌ و فارسی‌). گنبدكاووس‌، سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامی‌، 15 ص‌، (جزوه‌).

 مذهبی‌ - ادعیه‌.

 73) كمینه‌، محمدولی‌.تركمنینگ‌ بیر بییك‌ شاعری‌. با مقدمه‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌. 1352. رقعی‌، 128 ص‌. چاپ‌ دوم‌ 1358. رقعی‌، 146ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 74) گلشاهی‌، گلدی‌.تجوید نور (آموزش‌ تجوید به‌ زبان‌ فارسی‌ و تركمنی‌)، (بی‌نا)، بندر تركمن‌: 1369.

 مذهبی‌ - آموزش‌ قرآن‌.

 75) محتاجی‌، انه‌قلیچ‌.دیوان‌ مأتأجی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌. 1354. رقعی‌، 107ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 76) متقی‌، نورمحمد.فرهنگ‌ سلیم‌ (فارسی‌ به‌ تركمنی‌)، تهران‌: ناشر مؤلف‌، چاپ‌ اول‌ 1376. 526 ص‌.

 فرهنگ‌ - لغت‌.

 77) متقی‌، نورمحمد.فرهنگ‌ سینا (تركمنی‌ به‌ فارسی‌)، قم‌: ناشر مؤلف‌، چاپ‌ اول‌ 1371. 582 ص‌.

 فرهنگ‌ - لغت‌.

 78) مختومی‌، عبدالكریم‌.اؤزینی‌ تانان‌ خداینی‌ده‌ تانار. گنبدقابوس‌: 1363. رقعی‌، 97 ص‌.

 مذهبی‌ - اخلاقی‌.

 79) مرد، ؟. محمد، ؟.مرد شاعر و محمد شاعر. به‌ كوشش‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌. 1358. رقعی‌، 110 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 80) مسكین‌ قلیچ‌.دیوان‌ مسكین‌ قلیچ‌. به‌ كوشش‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌.چاپ‌ اول‌ 1347. چاپ‌ دوم‌ 1361. رقعی‌، 140 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 81) معروفی‌، قربانعلی‌.یوسف‌ و احمد. به‌ كوشش‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌. چاپ‌ اول‌ 1342. چاپ‌ دوم‌ 1358. رقعی‌، 142 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 82) ملانفس‌.زهره‌ - طاهر. با مقدمه‌ مراددردی‌ قاضی‌. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌. چاپ‌ اول‌ 1343. 164 ص‌. چاپ‌ دوم‌ 1348 و چاپ‌ سوم‌ 1357. رقعی‌ در 284ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 83) ملانفس‌.ملانفس‌ (قوشغی‌لار ییغیندیسی‌). با مقدمه‌ نورمحمد عاشورپور. گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌. 1358. رقعی‌، 201 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 84) محمد صحت‌ ایشان‌.صحت‌ ایشانینگ‌ دیوانی‌ (دیوان‌). گنبدقابوس‌: نشر قابوس‌. 1358. رقعی‌، 201 ص‌.

 شعر تركمنی‌ - ایران‌.

 85) نوریزاده‌، عبدالحكیم‌.شرایط الایمان‌. (بی‌تا)، جیبی‌، 24ص‌.

 دینی‌، مذهبی‌.

 86) نیك‌نهاد، عبدالجبار.ترجمه‌ تركمنی‌ لغات‌ الصبیان‌ ابونصر فراهی‌. گنبدقابوس‌. كتابخانه‌ ابومنصور ماتریدی‌، (بی‌تا)، رقعی‌، 8 ص‌.

 دستور عربی‌.

 87) نیك‌نهاد، عبدالجبار.عقیده‌ و پاره‌ 30. گنبدقابوس‌: مكتبه‌ الاسلامیه‌، رقعی‌، 136ص‌.

 مذهبی‌ - احكام‌.

 88) نیك‌نهاد، عبدالجبار.نماز مصور و ضمایم‌ آن‌. گنبدقابوس‌: مكتبه‌ الاسلامیه‌، 1369. رقعی‌، 136ص‌.

 مذهبی‌ - احكام‌ نماز.

 89) نیك‌نهاد، عبدالجبار.نمازینگ‌ وقت‌، ذكر، نیت‌لری‌. گنبدقابوس‌: مكتبه‌ الاسلامیه‌، 1406 ه'.ق‌. رقعی‌، 16 ص‌، (جزوه‌).

 مذهبی‌ - احكام‌ نماز.

 90) وفایی‌، ؟.رونق‌ الاسلام‌ (تصنیف‌ سال‌ 869 ه'.ق‌)، گنبدقابوس‌: مكتبه‌ الاسلامیه‌، 1981 م‌.1401ه'.ق‌، وزیری‌، ؟ ص‌.
 91) هیئت‌ امناء بقعه‌ متبركه‌ حضرت‌ مختومقلی‌.مختومقلی‌ فراغی‌ شاعر شهیر. گنبدقابوس‌: 1363. رقعی‌، 11ص‌.
 ادبیات‌ تركمنی‌ - فراغی‌.
تهیه‌: امان‌قلیچ‌ شادمهر

 

 

 

سونگی داغی

 

 

ای سودیگیم سونگی داغی                                    داغدانلی دوربیلینک سنینگ

دشمان گورسه دودیلاشار                                     یومیت گوکلانک ایلینک سنینگ

 

 

کسگین کسگین یولینک گچار                              قزیل بایر گونگل آچار

ساویق چشمه سوینگ ایچار                                 سوری سوری مالینک سنینگ

 

 

دورلی دومن اوتینگ بیتار                                     هر درانک بر  ایله یتار

خطرلانشیب کروان اوتار                                       نی بادای دور یولینگ سنینگ

 

 

یایلماغه اویلوق بارساق                                          آط چابدریر بایراق برساک

توراییتده خرمن قورساق                                                       دولینک سنینگ

 

 

مختومقلی سد آچاندور                                            بو دوران سندان گچاندور

اوستینگدان ایلینک گوچاندور                                 نیچیک گچار حالینگ سنینگ

سودیگیم

 

 

بو  یاد ایلار کویناگینگنی قان بیله                             آدی بللی عرب تیللی سودیگیم

آیره لیقده یاندی اتینگ جان بیله                             آدی بللی عرب تیللی سودیگیم

 

 

آغلای آغلای جفالارینگ دردیندان                           قورقه قورقه صحرالارینگ قوردیندان

آیریلدینگ کنعاندان آتانگ یوردیندان                    آدی بللی عرب تیللی سودیگیم

 

 

چیلاق بولدی گل بدنینگ سوییلدی                           داغ هجران سینانگ اوسته قوییلدی

یغلاماقدان یعقوب گوزی اوییلدی                            آدی بللی عرب تیللی سودیگیم

 

 

گلدی اولدم قارداشلارینگ یوگیرشیب                      قورقوسیندان قورت قوشلار گریلشیب

تواراگینگی آلیب دوریب تلمورشیب                         آدی بللی عرب تیللی سودیگیم

 

 

مختومقلی آیدار عالم یقیلدی                                     فلک سنی مصره آلدی چکیلدی

پشمان ایدیب آیاقینگه یقیلدی                                 آدی بللی عرب تیللی سودیگیم

ساتاشدیم

 

 

سحر وقتی سیران ادیب گزاردیم                                عجب منزل گوزل جایه ساتاشدیم

اوغریم بیلمای یولدان یوله آزارقام                              خوب مکانه خوب سرایه ساتاشدیم

 

 

اوسته سیز ایشلانان کرش سیز قاتیلان                       قیمت سیز ساتیلان ال سیز توتیلان

قول دیگمای چکیلان اوق سیز آتیلان                         چله سیز قوریلان یایه ساتاشدیم

 

 

ینچه دوستلار بیلان سیران ده ایکان                          خطردان آزاشدیم کروان ده ایکان

جاندان امید اوزدیم حیرانده ایکان                             ییلدوزدان یول آچدیم آیه ساتاشدیم

 

 

گونگلیم گیتدی دوستلار ایچان شربنده                     اولار یوز صفاده من مونگ حسرتده

آیریلیب نازلی دان قالدیم غربنده                              چشمه دان سو ایستاب چایه ساتاشدیم

 

 

نه تن ده قوت بارنه ایچده جان بار                         بو  ایشده نه سود بار بیلمان زیان بار

نه حساب  نه کتاب  نه بلی  سان بار                       کیشی بیلماز نه ساوداغه ساتاشدیم

 

 

باشه باغلاب دیوانه لیق کمندیم                            سگراتدیم یتوشدیم عشقینگ سماندیم

اول شرابه ال  اوزاتدیم اماندیم                             دوریسین ایچمیشلار  لایه ساتاشدیم

 

 

مختمومقلی دیر لارمنینگ آدیمی                          عالم الین چویار گورسه اودیمی

ای یرانلار کیمه دیام دادیمی                                 باشیم چیقمازنه ساودایه ساتاشدیم

 

ییگیده

 

 

اوله لانده ایش خوش گلماز                                                   یاشلیقده کویمان یگیده

دولت گلسه اوزین بیلماز                                                       دوغالی دویمان یگیده

 

 

یامانه اویت عبتدور                                                                یخی آره بر سوز  بسدور

یوریشینی یالنگیش باسدیر                                                    یانگی دون گیمان یگیده

 

 

آلماز کومیش میس گوزینار                                                  دوله قیرناق تویس گورینار

پریزاد خاتین پیس گورینار                                                  بر خلقی سویمان یگیده

 

 

مختومقلی یولدان چیقماز                                                       یامانه یخشی سوز  یوقماز

مونگ سوز آیتسنگ بیری یوقماز                                         تانگریسی قویمان یگیده

یکانینگ

 

 

آقالار دنیانینگ پایانی بولماز                                           ایشه باشا دوشانده دوغانی گلماز

معرکه ده اویناب هیچ گونگلی قالماز                              آرمان بیلان گچار سالی یکانینگ

 

 

بریکه یگیت نینگ بیلینماز ایشی                                   الینده مال بولماز گونگلینده خوشی

یاسیق چکیب یاتسه آغیرسه باشی                                گوزینده قانلی یاش دولی یکانینگ

 

 

یکه یتیم قایغی غمدان قوتیلماز                                    میلیس لار قوریلسه آدی توتیلماز

اونینگ اوچون هیچ آلاده ادیلماز                                  قایغی دور کلفتدور حالی یکانینگ

 

 

بارلی اولسه اولی ایله یایراندور                                 غریب اولسه اونینگ ایزی ویراندور

بو  ایشلاره عقل هوشی حیراندور                             قوشولیبدور شویله یولی یکانینگ

 

 

مختومقلی یالان یا شریق سوزله مه                          نقاصانینگ ایچیندان خیر گوزله مه

یکه لیک دردینگی دیگین گیزله مه                        ایل تولوسدور دوستی یاری یکانینگ

ذوالجلالیم

 

 

یا یارادان قادر قدرتلی جبار                                  آرمانده قویمه غین یا ذوالجلالیم

نفسیمینگ راینده کرم لی غفار                              حیرانده قویمه غین یا ذوالجلالیم

 

 

ساقله غیل قایغودان غمدان محنتدان                      خالی قیلمه دنیالیکدن دولندان

نومید ایتمه شفاعتدان نوبتدان                                 درمانده قویمه غین یا ذوالجلالیم

 

 

تنیم کسل قیلمه اوزینی غلاج                                 گونگلوم گینک ایت قویمه آج و  یالانگاج

ظالمه دوش ایتمه نامرده محتاج                            عمانده قویمه غین یا ذوالجلالیم

 

 

ایاقدر سندان قدرتلی کیم بار؟                            کرمینگ گویچلی دور گناهیم بسیار

بی ظالیم قولینده ایلاب گرفتار                             فرمانده قویمه غین یا ذوالجلالیم

 

 

مختومقلی شرهم بولسه شانینده                        خیره دوندار آرمان قویمه جانینده

دنیا آخر دوست دشمانینگ یانینده                    شرمنده قویمه غین یا ذوالجلالیم